محصولات آرایشی بهداشتی, مفاهیم پایه, مقالات
اصول تهیه فرآورده های آرایشی بهداشتی چگونه است و چه انواعی دارد؟
مرداد
این مقاله مروری بر اصول تهیه فرآورده های آرایشی – بهداشتی دارد. پایه و اساس تهیه فرآورده های آرایشی – بهداشتی و دارویی جهت مصارف پوستی تقریبا مشترک است، فقط در مورد فراورده های دارویی یک دارو جهت درمان بیماری پوستی در فراورده قرار داده می شود.با وبسایت درمای همراه باشید تا اطلاعات بیشتری در این زمینه کسب کنید.
هر دو نوع این فرآورده اعم از پوستی و آرایشی – بهداشتی برای استفاده بر روی پوست بدن طراحی شده اند و فقط جهت مصرف خارجی هستند.
اجزا فرآورده های آرایشی – بهداشتی
یک فرآورده پوستی برای استفاده موضعی معمولاً از سه جزء اصلی تشکیل شده است:
- اجزاء فعال (موثره)
- پایه یا حامل)
- مواد کمکی و افزودنی
در هیچ کدام از انواع فرآورده های پوستی اعم از دارویی و آرایشی – بهداشتی، جزء فعال مستقیما به صورت خالص بر روی پوست استفاده نمی شود در تمام موارد جزء فعال ابتدا با یک پایه (حامل) و دیگر مواد کمکی مخلوط میشود تا در نهایت یک فرآورده موثر قابل استفاده بر روی پوست بدست آید چنین ترکیبی میتواند تضمین کننده این موضوع باشد که اجزاء فعال موجود در فرآورده میتوانند به عمق پوست نفوذ کنند.
اجزاء فعال
جزء فعال به عنوان مثال ممکن است :
- یک ماده دارویی آنتی بیوتیکی باشد که برای درمان عفونت پوستی و یا درمان آکنه استفاده می شود.
- ممکن است یک ترکیب ضد قارچ برای درمان عفونتهای قارچی پوستی باشد.
- ممکن است ماده فعال ترکیبی باشد که جلو پیری پوست را می گیرد و یا آن را به تعویق می اندازد (مانند رتینوئیک اسید و یا آلفا هیدروکسی اسیدها)
- ممکن است ماده فعال ترکیبی باشد که خاصیت روشن کنندگی داشته و ضایعات لک را کم رنگ می کند مانند هیدروکینون)
پس با تعاریف فوق در می یابیم که جزء فعال قسمت اصلی فرآورده پوستی به لحاظ تاثیر و عملکرد است و در حقیقت تاثیر جزء فعال است که اثر اصلی فرآورده را ایجاد می کند ولی همان طور که پیشتر بیان شد کاربرد جزء فعال به تنهایی بر روی پوست فایده ای ندارد زیرا جذب نمی شود بلکه باید در ترکیب با تعدادی اجزاء دیگر قرار گیرد و ایجاد یک فرآورده بنماید تا بتواند موثر واقع شود.
حامل (پایه)
این جزء فرآورده در حقیقت ماده ای است که اجزاء فعال را در بر گرفته و آنها را به داخل پوست حمل می کند، اصطلاح پایه و حامل نیز که برای این مواد در نظر گرفته شده اشاره به همین مطلب یعنی حمل کردن مواد فعال فرآورده به درون پوست دارد. باید دقت کرد که اجزاء فعال باید بتوانند از لحاظ شیمیایی در پایه پایدار باقی مانده و خراب نشوند ،حامل باید بتواند اجزاء فعال را به صورت موثری به درون پوست حمل کند و نفوذ آنها را تضمین نماید و نیز باید اطمینان حاصل شود که مواد و اجزاء فعال از پایه به راحتی و به صورت موثری آزاد شده و به درون پوست حرکت می کنند و متصل به پایه باقی نمی مانند.
سه نوع پایه اصلی و اساسی وجود دارد:
- پایه های چرب
- آب و محلولهای آبی
- پودرها
با استفاده از هر یک از موارد بالا و یا ترکیبی از آنها میتوان طیف وسیعی از پایه ها را ایجاد کرد که در صنعت فرآورده های آرایشی – بهداشتی و دارویی استفاده می شوند از قبیل پمادها کرمها، امولسیونها محلولها، پودرها، خمیرها سوسپانسیون ها یا لوسیونها .
توجه کنید که نقش پایه ها و حاملها در فرآورده های پوستی اعم از دارویی و آرایشی – بهداشتی منحصر به در برگرفتن اجزاء فعال نمی باشد بلکه یک حامل و پایه در حقیقت باعث نفوذ اجزاء فعال فراورده به درون پوست میشود در بسیاری از موارد ممکن است پایه و حامل نیز خودش تاثیرات مخصوصی بر روی پوست داشته باشد مثلا سطح رطوبت پوست را بالا ببرد و یا تاثیر خنک کنندگی و آرام بخشی داشته باشد که بعدا شرح آنها خواهد آمد.
یک بخش قابل ملاحظه از صنعت آرایشی – بهداشتی فقط مدیون استفاده از مخلوط پایه ها به تنهایی می باشد بدون اینکه هیچ ماده فعال یا موثره ای به آنها اضافه شود.
مواد کمکی / افزودنی
فراورده های پوستی یا آرایشی – بهداشتی اغلب شامل مواد دیگری نیز هستند که به آنها مواد کمکی گفته می شود و عبارتند از:
- عطرها
- رنگها
- مواد نگهدارنده
نگهدارنده ها در این مقاله بیشتر بحث خواهند شد.
پایه ها در تهیه فرآورده های آرایشی بهداشتی و دارویی
پایه های چرب
دلایل اصلی استفاده از پایه های چرب در فرآیند تهیه فرآورده های آرایشی – بهداشتی و دارویی عبارتنداز:
به طور کلی پایه های چرب ناشی از منابع ذکر شده در بالا ممکن است مایع، جامد و یا نیمه جامد باشند. اصطلاحاتی که به صورت رایج برای پایه های چرب مایع جامد و نیمه جامد به کار می رود عبارتند از :
پارافین جامد یا واکس پارافین
رنگ طبیعی پارافین زرد است ولی اغلب تحت پروسه های شیمیایی بی رنگ می شود.
پارافین ها ترکیبات مسدود کننده و بلاک کننده منافذ پوستی هستند و به این ترتیب از تبخیر آب پوست جلوگیری میکنند این ترکیبات خنثی بوده و به ندرت باعث تحریک و حساسیت پوستی میشوند. اما از آنجایی که ترکیبات بسیار چربی میباشند و منظره و احساس چرب ناخوشایندی روی پوست ایجاد میکنند کاربرد آنها بر روی پوست چندان آسان و خوشایند نیست.
به طور کلی پایه های چرب مختلف با هم مخلوط میشوند تا پایه ای با محتویات دلخواه به دست آید.
پماد چیست؟
پماد در حقیقت به فراورده ای اعم از آرایشی – بهداشتی و دارویی گفته می شود که برای استفاده بر روی پوست بوده و پایه آن از مواد چرب تشکیل شده است و یک قوام نیمه جامد دارد. پایه های چرب باعث نفوذ بهتر ترکیبات فعال به درون پوست می شوند به همین جهت ترکیبات دارویی مختلفی ممکن است به صورت پماد فرموله و تهیه شوند به عنوان نمونه می توان به پمادهای آنتی بیوتیک و پمادهای کورتیکواستروئید اشاره کرد.
پمادهای کلاسیک مانند انواع تشکیل شده از پارافین نیمه جامد اغلب بر پایه چربیهای معدنی تهیه می شوند. ژل پارافین یا پارافین نیمه جامد یک ترکیب خنثی و دافع آب بوده که ایجاد یک لایه چرب مسدود کننده بر روی پوست مینماید. فراورده های چرب با منشاء معدنی در مقایسه با فراورده های چرب با منشاءهای حیوانی و گیاهی مسدود کننده های بهتری هستند و پوست را به صورت موثرتری محافظت کرده و به سختی توسط آب از سطح پوست شسته می شوند.
فراورده های محتوی پایه های چرب از دسته لانولین یا اوسرین میتوانند محتوی آب باشند زیرا این ترکیبات چرب خاصیت جاذب آب دارند. افزودن آب به روغن فرآورده را از نظر کاربرد ظاهری زیباتر و جذاب تر میکند چسبندگی آن را کمتر کرده و باعث میشود فراورده دلپذیرتر به نظر بیاید و کاربرد آن بر روی پوست آسان تر شود.
همان طور که در ادامه نیز توضیح داده خواهد شد وقتی مقدار کمی آب به یک پایه چرب اضافه شود و آن پایه هنوز قوام نیمه جامد خود را حفظ کرده باشد پماد نامیده می شود. اگر بیشتر از حد مشخصی آب به فرآورده اضافه شود آن را کرم می نامیم.
آب و محلولهای آبی
رایج ترین مایع مورد استفاده در فرآورده های آرایشی – بهداشتی آب است. اغلب در بحث مربوط به فرآورده های پوستی آب به تنهایی به کار نمی رود بلکه مواد دارویی و یا ترکیبات فعال موجود در فرآورده در آب حل میشوند دقیقا مانند روشی که نمک در آب حل می شود و ایجاد یک محلول میکنند در محلول مولکولهای ماده حل شده به صورت یکنواخت در میان ملکولهای آب توزیع شده اند بنابراین یک مایع شفاف و یکنواخت به دست می آید. آب می تواند با انواع مختلف مواد آرایشی – بهداشتی مخلوط شود حتی با روغنها و پودرها نیز قابل اختلاط است.
علاوه بر این آب اثرات مضاعفی همچون اثر خشک کنندگی و خنک کنندگی بر روی پوست دارد. اثر خنک کنندگی آب به دلیل تبخیر آن از سطح پوست اتفاق می افتد. همچنانکه آب از سطح پوست تبخیر میشود آب اضافی موجود در لایه های بیرونی پوست را نیز همراه خود بیرون می کشد برای همین مرطوب کردن پوست به صورت مکرر با آب در حقیقت یک اثر خنک کنندگی و خشک کنندگی بر روی پوست باقی می گذارد. به همین جهت در بحث مربوط به پوست و بیماریهای پوستی برای خشک کردن یک زخم التهابی گفته میشود محل بارها مرطوب شود.
تنتور – یک محلول با پایه الکل
الکل نیز در فراورده های آرایشی و بهداشتی زیاد استفاده میشود. از آنجایی الکل در مقایسه با آب سریعتر از سطح پوست تبخیر می شود اثر خنک کنندگی شدیدتری بر جای می گذارد. الکل همچنین در کشتن باکتریها نیز موثر است گرچه باید توجه داشت که غلظتهای بالای الکل باعث تحریک پوستی میشود یک محلول با پایه الکل، تنتور نامیده می شود.
پودرها
در هر دو صنعت فراورده های آرایشی و بهداشتی و پوستی از پودرهای ریز فاقد ذرات درشت استفاده می شود. پودرها اغلب از یک یا چند جزئ جامد تشکیل شده اند و برای استفاده بر روی پوست سالم هستند. اهداف اصلی کاربرد پودرها در سطح پوست عبارتند از:
- جلوگیری از اصطکاک
- جذب رطوبت اضافی
پودرها اغلب در مناطق دارای چین های پوستی مانند ناحیه ران ها استفاده می شوند زیرا در این مناطق رطوبت اضافی تجمع می یابد و اصطکاک تولید می شود. در صنایع آرایشی و بهداشتی پودرها به عنوان پوشاننده عیوب پوستی و صاف و بی نقص نشان دادن ظاهر پوست به کار می روند.
مواد رایج مورد استفاده در پودرها
اکسید روی: خواص پوشانندگی و محافظت کنندگی دارد.
تیتانیوم دی اکسید: خواص محافظتی علیه اشعه ماورای بنفش خورشید داشته و جزئ اصلی ضد آفتابها میباشد.
تالک: اغلب با نام تجاری منیزیم پلی سیلیکات شناخته شده و ماده ای خنثی می باشد که اثر کاهش اصطکاک دارد در تالک اغلب مقادیر کمی از موادی مانند آلومینیم سیلیکات و اکسید روی موجود است.
کالامین: مخلوطی از اکسید روی با کمی اکسید آهن میباشد. اثر تسکین دهندگی بر روی پوست داشته و التهاب را تا حد زیادی کاهش میدهد.
نشاسته: جاذب رطوبت موثری بوده و بنابراین در معالجه پوستهای بیش از حد مرطوب از آن استفاده می شود.
توجه:
عموما استفاده از پودرها برای بچه ها توصیه نمی شود زیرا ذرات ریز پودر در هنگام استفاده در هوا پخش میشود و ممکن است توسط بچه استنشاق شود.
مخلوط پایه های آرایشی بهداشتی
در بخشهای قبلی هر کدام از پایه ها اعم از پایه های چرب آب و پودرها به تفکیک بحث شدند. اغلب در مورد فراورده های آرایشی – بهداشتی و پوستی ترکیبی از پایه های فوق به کار میرود. ترکیب پایه ها میتواند با مثلث رنگی همانند آنچه در شکل پایین می بینید نمایش داده شود
- ترکیب پایه های چرب و آب ایجاد امولسیون مایع یا کرم می نمایند.
- ترکیب پودر و آب ایجاد سوسپانسیون می کند.
- ترکیب پایه های چرب و پودر ایجاد خمیر می کند.
