رتینوئیک اسید چیست؟ چه فوایدی دارد؟

آشنایی به رتینوئیک اسید

سنتز رتینوئیک اسید یک نقطه عطف در دنیای پوست شناسی و زیبایی به شمار می رود. 

رتینوئیدها از مشتقات ویتامین A هستند و ترکیبات شیمیایی آنها در درمان برخی از بیماری های  پوستی به کار می رود. کاربرد معمول محصولات حاوی رتینوئیک اسید، بهبود علائم پیری ناشی از آفتاب (آسیب پوست ناشی از تماس با نور خورشید) و پیری پوستی فیزیولوژیک (پیری وابسته به افزایش سن) می باشد. 

رتینوئیک اسید در اصل برای درمان آکنه به کار می رفته است. سپس اثرات مفید آن در هنگام درمان آکنه در خانم های بزرگسال مشاهده شد. این بیماران نرم تر شدن پوست و صاف شدن و رفع نسبی چروک های ریز را گزارش کردند. در این بیماران لکه های پوست روشن تر و حتی گاهی محو شده بودند. 

بعدا کارایی این محصولات با کرم هایی با ترکیبات مشابه فاقد رتینوئیک اسید مقایسه شدند.  این کرم ها برای مدت طولانی در قسمت های مختلف پوست استعمال گردیدند. این مطالعات کارایی رتینوئیک اسید را هم در پیشگیری از پیری پوست و هم در بهبود آسیب های پوستی ثابت کرد. 

اثرات مفید 

رتینوئیک اسید پیری ناشی از آفتاب را کاهش می دهد، به علاوه اثرات مفیدی در درمان پیری  پوست ناشی از افزایش سن دارد که به مرور زمان آشکار می شود. 

در سطح میکروسکوپی، رتینوئیک اسید تقسیم سلولی در اپیدرم و جایگزینی سلول های آسیب دیده و غیر کار آمد را با سلولهای جدید تقویت می کند. همچنین تولید ملانین را کاهش می دهد و در درم کلاژن و فیبرهای الاستین جدید تشکیل می شوند. 

پوست به طور قابل ملاحظه ای نرم تر و ضخیم تر می شود. رتینوئیک اسید می تواند باعث صاف  شدن و کاهش یا حتی محو چروک های ریز پوست شود. 

لکه های تیره رنگ روی صورت (لکه های قهوه ای مایل به زرد یا قهوه ای روشن که اغلب به  نام نقاط پیری age spot معروفند) روشن تر شده و حتی گاهی ناپدید می شوند. اصطلاح پزشکی age spot  لکه های ناشی از آفتاب (Senile Lentigines ) یا لکه های پیری (Solar Lentigines)است. توضیحات بیشتر در مقاله ای جدا آمده است. 

کاربرد دیگر رتینوئیک اسید در درمان ضایعاتی است که ممکن است بعداً بدخیم شوند، مثل کراتوزیس ناشی از آفتاب البته درمان اختصاصی و منحصر به فرد در این مورد نیست و این درمان فقط با تجویز پزشک انجام می پذیرد. 

رتینوئیک اسید باعث افزایش جریان خون پوست و صورتی شدن آن شده که نشانه ای از  سلامت پوست است. 

اثرات مفید درمان با رتینوئیک اسید، تدریجی است و در مدت زمان طولانی حاصل می شود. حداکثر اثر آن بعد از یک سال از اولین مصرف مشاهده می شود. در سال اول درمان فرایند پیری به تاخیر می افتد و حتی گاهی این فرایند معکوس می شود. با ادامه مصرف بیشتر از یک سال، فرایند پیری همچنان به تاخیر می افتد، اما اثرات ترمیمی بیشتر در ضایعات پوستی دیگر مشاهده نمی شود. 

آسیب های جدی و ناشی از مواجهه طولانی مدت با آفتاب کاملاً ترمیم نمی شوند، با این وجود اکثر بیماران از نتایج درمان راضی هستند. البته انتظارات باید بر اساس واقعیت باشد و این محصول جایگزین درمان های جدی تر مثل پیلینگ شیمیایی پوست یا عمل جراحی در درمان چروک های عمیق یا خطوط بیان نمی شود و کاربرد آن فقط در چروکهای ریز است، حتی گاهی لکه های تیره پوست نیاز به درمان جایگزین دارند. 

توجه: در برچسب بسیاری از محصولات آرایشی نام ترکیباتی را مشاهده می کنیم که ساختار  شیمیایی رتینوئیک اسید دارند مثل رتینول، پرورتینول رتینالدهید و غیره این ترکیبات بدون نیاز به نسخه پزشک و به صورت آزاد به فروش می رسند. 

بعضی از متخصصین پوست معتقدند استفاده طولانی مدت رتینول یا رتینالدهید ممکن است  اثرات مفیدی روی پوست مشابه رتینوئیک اسید (اما ضعیف تر) داشته باشد. هر چند باید به یاد داشت که اثرات رتینوئیک اسید با مطالعات متعددی اثبات شده است اما مطالعات برای تعیین میزان تاثیر این مواد در فرایندهای پیری پوست ناشی از نور خورشید بسیار کمتر است. 

مصرف رتینوئیک اسید در چه افرادی مفید است؟ 

رتینوئیک اسید در درجه اول در افراد بالای ۳۵ سال که علائم پیری ناشی از نور  (Photoageing) دارند مفید است (افرادی که ضایعات ناشی از مواجهه بیش از حد با نور خورشید  در آنها بروز کرده است). این علائم چروک های ریز با لکه های پوستی می باشند. در بیماران دارای پوست آسیب دیده ناشی از افزایش سن هم رتینوئیک اسید مفید است. 

مکانیسم عمل رتینوئیک اسید موضعی 

ابتدا رتینوئیک اسید به پروتئین های خاصی در سلول های پوست باند می شود. این پروتئین ها( Cellular retinoic acid binding proteins) رتینوئیک اسید را به هسته سلول منتقل می کنند. در هسته سلول، رتینوئیک اسید به وسیله باند شدن به پروتئین های هسته، بیان ژن ها را تنظیم می کند و  باعث تغییر فرایند رشد و بلوغ سلول های اپیدرم و درم می شود. 

راهنمای مصرف 

رتینوئیک اسید یک دارو است. بنابراین باید با دستور پزشک مصرف شود و نحوه مصرف هم  بر اساس توصیه پزشک باشد. نحوه درمان در هر شخص متفاوت است و بستگی به سن، نوع  پوست سابقه مواجهه با نور خورشید و حساسیت به داروهای خاص دارد. 

رتینوئیک اسید در سه غلظت در دسترس است: 

• ۰٫۰۲۵%
• ۰٫۰۵%
• ۰٫۱%

درمان باید با حداقل غلظت شروع شود و به تدریج افزایش یابد. محصول معمولاً به شکل کرم استعمال می شود اما در پوست های خیلی چرب، ژل بهتر است. قبل از استعمال باید پوست را با  یک صابون مناسب شستشو داد. محصول باید در شب استعمال شود و در صبح شسته شود، چون مصرف در روز حساسیت به نور خورشید را افزایش میدهد. 

محصول در نواحی زیر استعمال می شود:

• صورت، قفسه سینه، روی بازوها و پشت دست ها 

مقدار کمی از فراورده در محل باید استعمال شود. طبق توصیه متخصصین پوست مقدار خیلی  کم (به اندازه یک نخود) برای منطقه ای به وسعت یک کف دست کافیست. 

در ابتدا رتینوئیک اسید هر شب استفاده می شود. در پوست های خیلی حساس شروع شب در  میان است و سپس به تدریج به هر شب افزایش می یابد. بعد از یک سال مصرف که حداکثر اثرات درمانی را داریم، ۲ یا ۳ بار در هفته ممکن است کافی باشد. 

توصیه های حین مصرف رتینوئیک اسید

در طی درمان باید از آسیب پوستی مثلا از در معرض خورشید بودن تا حد امکان اجتناب شود. در طول روز باید از ضد آفتاب و مرطوب کننده مناسب استفاده گردد. استفاده از مرطوب کننده  برای جلوگیری از خشکی پوست ناشی از مصرف رتینوئیک اسید است. رتینوئیک اسید نباید  همزمان با مرطوب کننده به کار رود چون مصرف هر دو با هم عوارضی را در پی دارد. 

عوارض جانبی 

در ابتدای مصرف رتینوئیک اسید لایه های بیرونی پوست مثل لایه شاخی نازک تر می شود. این لایه مسئول حفظ رطوبت پوست است اما در انتهای مصرف با تاثیر بر تقسیم سلولی، ضخامت پوست را بیشتر میکند. به همین دلیل اکثر بیماران در ابتدای مصرف خشکی پوست را تجربه می کنند که طی ۲ هفته تا سه ماه اول مصرف ظاهر می شود. بنابراین در این موارد استفاده از کرم به ژل ارجح است، چون ژل خشکی پوست را بیشتر می کند. مصرف کرم های مرطوب کننده طی روز در این موارد ضروری است. در طی ۲ هفته اول درمان پوست ممکن است ملتهب شود که به  صورت قرمزی و سوزش ظاهر می شود که طی دو تا سه ماه بعد از بین می رود. 

اگر التهاب و تحریک خیلی شدید وجود نداشت درمان باید ادامه یابد. در صورت بروز  تحریک و قرمزی باید با پزشک معالج مشورت کرد و یکی از راهکارهای زیر را انجام داد:

• قطع درمان برای چند روز 
• کاهش مقدار کرم یا ژل مصرفی 
• استفاده هر ۲ یا ۳ روز یک بار وقتی هدف جوان سازی پوست است. 

توجه: احساس سوزش و اثرات درمانی به هم ربطی ندارند. احساس سوزش ملایم در ناحیه مورد درمان طبیعی و قابل پیش بینی است. اما در هر بیماری که عوارض شدیدتر است باید موارد  فوق به کار گرفته شود. 

هشدارها 

اجتناب از نور خورشید موقع استفاده

رتینوئیک اسید حساسیت به نور را افزایش میدهد، بنابر این استعمال آن باید حتما در شب  باشد و صورت باید صبح روز بعد شسته شود. فراورده نباید طی روز استعمال گردد و از مواجهه با نور خورشید حتی الامکان پرهیز شود. باید در طول روز مرطوب کننده و ضد آفتاب به میزان  کافی استفاده گردد. 

اجتناب از استعمال همزمان با محصولات آرایشی 

رتینوئیک اسید نباید به طور همزمان با سایر مواد آرایشی به کار رود چون در ترکیب با این  مواد ناپایدار می شود. مصرف مواد آرایشی در طول درمان مشکلی ندارد، فقط نباید به طور  همزمان باشد. مثلاً باید طی درمان صبح ها ضد آفتاب استفاده شود یا استفاده از مواد ضد باکتری در درمان آکنه برای افزایش اثر رتینوئیک اسید توصیه می شود.  

در تمام موارد بهترین راه اجتناب از مصرف محصولات آرایشی به ویژه مواد قابض و  صابون های قوی در طول درمان است. 

اجتناب از مصرف رتینوئیک اسید در دوران بارداری 

رتینوئیدهای خوراکی اثر تراتوژن دارند و باعث نقص هایی در جنین می شوند. هر چند هیچ  آسیبی به دنبال مصرف کرم های حاوی رتینوئیک اسید گزارش نشده است، اما متخصصین پوست  استفاده موضعی آن را طی بارداری توصیه نمی کنند. 

اجتناب از تماس دارو با چشم ها و دهان 

مقدار کمی از فراورده را میتوان نزدیک پلک پایین یا لب ها استعمال کرد. اثرات مفید دارو با  استعمال در اطراف لب ها و نواحی دورتر اطراف چشم به دست می آید. هر چند بهتر است  محتاطانه عمل کرد و از تماس محصول با چشم ها و دهان تا حد امکان اجتناب ورزید. 

اجتناب از مصرف همزمان رتینوئیک اسید با داروهای خاص 

رتینوئیک اسید موضعی را میتوان با اغلب داروها استفاده کرد. هر چند بهتر است از مصرف همزمان آن با داروهایی که حساسیت به نور را افزایش می دهند، خودداری شود. هنگام مصرف هر  داروی خوراکی طی مصرف رتینوئیک اسید موضعی باید با متخصص پوست مشورت کرد. 

نتیجه گیری 

علیرغم تمام هشدارهای ذکر شده در بالا که باید به آنها توجه کرد، رتینوئیک اسید اثرات مفید بسیاری دارد.، عوارض جانبی بسیار کمی دارد، فرایند پیری پوست را به تعویق می اندازد و باعث جوان شدن آن می شود.