التهاب و درماتیت چیست؟ چه انواعی دارد؟

مواد آرایشی یکی از علل عمده التهاب پوست به شمار می رود: التهاب در نتیجه تماس با بعضی  اجزای خاص محصولات آرایشی (که اغلب ناشناخته هستند) بروز می کند. در این فصل ابتدا در مورد  عبارت التهاب صحبت می کنیم. بعد در مورد انواع شایع آن بحث نموده و در نهایت در مورد انواع  التهاب حاصل از تماس با مواد خاص (شامل اجزا محصولات آرایشی) صحبت خواهیم کرد. 

التهاب و درماتیت 

درماتیت، پاسخ دفاعی بدن به عوامل مختلف مانند عفونت ها (باکتریال ویروسی یا قارچی) و  سایر عوامل آسیب رسان است. یک زنجیره از اتفاقات که در آن گلبول های سفید (لکوسیت ها) نقش مهمی دارند، باعث بروز فرایندهای التهابی می شود. التهاب با علائم زیر مشخص می گردد: 

• گرم شدن ناحیه ملتهب 
• قرمزی محل در نتیجه اتساع عروق 
• تورم، در نتیجه افزایش نفوذ پذیری عروق و نشت مایع 
• درد یا خارش در نتیجه تحریکات عصبی 
• از دست رفتن عملکرد (به طور کامل یا نسبی) بافت یا عضو در گیر 

واژه درماتیت به معنی التهاب پوست است. اگزما هم به معنی درماتیت است و این دو کلمه  مترادف هم هستند.  

توجه: معمولاً در واژه شناسی پزشکی، هر نوع التهاب پسوند -itis- می گیرد مثلا التهاب  آپاندیس را آپاندیسیت می گویند، التهاب مننژ، مننژیت نام دارد و درماتیت هم التهاب پوست (درم) است. 

مراحل توسعه التهاب پوست 

هر نوع التهاب، بدون توجه به عامل ایجاد کننده آن، ممکن است در شدت های مختلف بروز کند. 

فاز حاد 

فاز حاد بیماری در پزشکی اصطلاحا مرحله ای است که سریع اتفاق می افتد و طولانی مدت  باقی نمی ماند (ممکن است فروکش کند یا وارد فاز مزمن شود.) پوست در التهاب حاد، قرمز و  متورم است و در موارد شدید ممکن است ترشح دار و یا دارای تاول باشد. 

فاز مزمن 

ویژگی آن زمان طولانی التهاب است. پوست در فاز مزمن خشک، ضخیم و پوسته پوسته  است و به دلیل فشار به بخش سالم پوست اغلب ترک خورده میباشد. 

التهاب تحت حاد 

یکی از مراحل التهاب پوست است که حد واسط بین فاز حاد و مزمن بیماری تلقی می شود. در  التهاب تحت حاد، پوست هنوز قرمز و متورم است، اما علائم آن خفیف تر از حالت حاد بیماری می باشد. ممکن است در این فاز، محل کمی ترشح داشته باشد و در موارد خاص شروع به پوسته پوسته شدن کند. 

علل التهاب پوست 

بعضی از عوامل التهاب پوست بدین قرار است: 

عفونت، التهاب بر اثر پوشک کردن، درماتیت سبورئیک (پوسته پوسته شونده)، درماتیت آتوپیک، درماتیت تماسی 

اینجا در مورد درماتیت تماسی مفصل تر بحث خواهد شد، چون ممکن است در نتیجه استفاده  از محصولات آرایشی بروز کند. 

انواع مختلف التهاب های پوستی 

عفونت پوستی: هر نوع عفونت پوست مثل عفونت های قارچی، باکتریال یا ویروسی، باعث پاسخ دفاع بدن و در نتیجه ظهور التهاب می شود. 

درماتیت حاصل از پوشک: این التهاب بیشتر در نوزادان در مناطقی که با پوشک در تماس است. بروز می کند این درماتیت نتیجه تماس طولانی مدت پوست با ادرار، مدفوع، باقی مانده صابون و یا  موادی است که در ناحیه استعمال شده اند. 

درماتیت پوسته دهنده (سبورئیک): این نوع التهاب با قرمزی و پوسته پوسته شدن یک ناحیه خاص  مشخص میشود. درماتیت سبورئیک در بزرگسالان در پوست سر، کنار بینی و ابروها بروز می کند. 

CS 

درماتیت آتوپیک: التهاب مزمن پوست است که به عوامل وراثتی وابسته است، توسط  پوست های خشک تشدید می شود و مشخصه آن خارش است. درماتیت آتوپیک جز آن دسته از  بیماری های آلرژیک است که به آنها بیماریهای آتوپیک میگویند و شامل آسم، رینیت آلرژیک (تب یونجه) و ورم ملتحمه آلرژیک (التهاب حساسیتی چشم) می باشد. 

ما در اینجا در مورد درمان این بیماری ها صحبت نمی کنیم چرا که در تمام این موارد بیمار باید  تحت مراقبت های پزشکی باشد. 

درماتیت تماسی 

تعریف 

شایع ترین نوع التهاب پوستی است که به دلیل تماس پوست با مواد خاص ایجاد می شود. 

پوست معمولاً در تماس با مواد متعددی است که اغلب آنها میتوانند باعث التهاب شوند: 

با تحریک مستقیم پوست – درماتیت تماسی تحریکی 

با مکانیسم های آلرژیک – درماتیت تماسی آلرژیک 

انواع درماتیت تماسی 

درماتیت تماسی تحریکی 

در این نوع درماتیت، مواد محرک، اثر سمی مستقیم روی پوست دارند. بنابراین شدت واکنش  التهابی به میزان ماده محرک و زمان مواجهه با آن بستگی دارد. این نوع حساسیت، یک حساسیت، اختصاصی مشخص نیست و هر شخص که در تماس با ماده محرک با غلظت و زمان کافی قرار  بگیرد، امکان ابتلا به درماتیت تماسی تحریکی را دارد. 

درماتیت تماسی آلرژیک 

آلرژی یک ازدیاد حساسیت ناشی از پاسخ ایمنی بدن در برابر یک ماده خاص است که  می تواند به دنبال مواجهه با ماده خاصی (از راه تنفس، بلع یا تماس مستقیم با پوست) ایجاد شود. در درماتیت تماسی آلرژیک، به دلیل ازدیاد حساسیت به موادی که در تماس مستقیم با پوست قرار می گیرند، واکنش آلرژیک بروز میکند. درماتیت تماسی آلرژیک در همه افرادی که با یک ماده به خصوص تماس دارند بروز نمی کند. 

بنا به دلایلی، مثلا علل وراثتی، نقصی در پاسخ ایمنی بعضی افراد وجود دارد. در اشخاص مستعد، سیستم ایمنی علیه موادی فعال می شود که در حالت عادی هیچ عارضه جانبی ندارد، اما در  این افراد باعث پاسخ التهابی در پوست می شود. 

در نوع کلاسیک و شایع درماتیت تماسی آلرژیک، بیماران در گذشته به مدت طولانی در معرض مواد محرک مشابه قرار گرفته اند و هیچ واکنشی در آنها ایجاد نشده است. در این مدت هر چند واکنش قابل توجهی بروز نمی کند اما پاسخ آلرژیک در سیستم ایمنی بدن گسترش می یابد. در یک مرحله خاص پاسخ آشکار می شود و از این مرحله به بعد هر مواجهه با این ماده ممکن است باعث پاسخ آلرژیک شود. 

مواد محرک ممکن است مواد شوینده، محصولات آرایشی، فلزات مثل نیکل، کروم یا چسبها و غیره باشند. به محض اینکه سیستم ایمنی قادر به تشخیص ماده آلرژیک و واکنش علیه آن شد، واکنش آلرژیک به دنبال مواجهه با مقادیر جزیی ماده مورد نظر ظاهر می شود و بیمار نیاز به تماس  با مقادیر زیاد ماده برای ایجاد پاسخ ندارد. به علاوه برای ایجاد واکنش آلرژیک نیاز به تماس مداوم و روزانه با ماده آلرژیک نداریم. تماس غیر مداوم، حتی هر چند هفته یا هر سال با مقدار کمی از ماده مورد نظر می تواند برای فعال سازی یک واکنش حساسیتی کافی باشد. 

اگزمای دست 

مشکل شایعی است که در نتیجه تماس طولانی مدت با آب و مواد شوینده مثلا در خانم های  خانه دار یا کارگرها در رستوران ها و گل فروشی ها ایجاد می شود. تماس مداوم با عوامل شوینده، لایه چربی محافظ پوست را از بین می برد. فقدان این لایه محافظ به علاوه مواجهه مکرر با عوامل شوینده که ممکن است حاوی مواد محرک یا آلرژیک باشند منجر به اگزمای دست ها (درماتیت دست ها) می شود که گاهی به آن اگزمای خانم های خانه دار هم می گویند. 

نوع مزمن اگزمای دست با پوسته پوسته شدن و ترک پوست نمود می یابد. 

نوع حاد ممکن است در زمانهای مختلف به شکل تورم و قرمزی پوست عود کند. 

این نوع التهاب بیشتر در کف و پشت دست ها، لای انگشتان، قسمت هایی از پوست که زیر حلقه، دستبند با ساعت قرار میگیرد بروز می کند، زیرا مواد شوینده و سایر مواد محرک در این مناطق  باقی می مانند و مدت تماس با ماده مورد نظر افزایش می یابد. 

معمولا بیماری در افرادی که از تماس با مواد شوینده اجتناب می کنند، بهبود می یابد و اگر موقع استفاده اقدامات محافظتی کافی انجام نشود، بیماری مجددا عود می کند.  

 

پتاسیم دی کرومات، نیکل و سایر آلرژن ها 

دترجنت ها معمولاً حاوی پتاسیم دی کرومات هستند که از پوست عبور می کند و باعث درماتیت تماسی می شود. پتاسیم دی کرومات طی فرایند ساخت دتر جنت ها وارد آنها می شود و  نقشی در اثر شویندگی ندارد. پاک کننده های فاقد پتاسیم دی کرومات هم وجود دارند. در بعضی  افراد حساسیت در تماس با نیکل-فلزی که زیاد در ساختار انگشترها، دستبندها و بندهای ساعت به کار می رود، تشدید می شود. رطوبت پوست باعث آزاد شدن مقادیر کمی نیکل می شود که در  تماس با پوست قرار میگیرد و باعث درماتیت تماسی آلرژیک می شود. 

پیشگیری از اگزمای دست 

باید از تماس با آب و مواد شوینده حتی الامکان اجتناب شود. همان طور که در فصل ۴ گفته  شد شستشو با آب زیاد باعث خشکی پوست می شود. به علاوه شوینده ها که برای حذف لایه  چربی از ظروف طراحی شده اند، با مکانیسمی مشابه، باعث حذف لایه چربی محافظ پوست می شوند. برای اجتناب از تماس پوست با آب و شوینده ها رعایت موارد زیر توصیه می شود: 

• پوشیدن دستکش 

توجه: دستکش های پلاستیکی خود ممکن است حاوی مواد محرک باشند. پوشیدن طولانی مدت دستکش باعث مرطوب شدن پوست می شود که به دلیل وجود آب در داخل دستکش یا تعریق پوست است. 

بنابراین یا باید از دستکشهایی با آستر کتان استفاده کرد یا زیر دستکش های لاستیکی یک دستکش کتانی پوشید در بعضی موارد دستکش های پلاستیکی نباید به مدت طولانی و بیش از چند  دقیقه استفاده شوند. به محض احساس رطوبت باید دستکش ها را در آورد و دستها را خشک کرد. 

• استفاده از ماشینهای ظرف شوئی و لباس شویی توصیه می شود. 

• پمادهای مسدود کننده برای محافظت پوست در تماس با دترژنت ها باید استعمال شوند. محصولات حاوی سیلیکون هم ممکن است به کار روند.هنگام التهاب پوست، محصولات محافظ نباید  استعمال شوند. در این موارد ابتدا باید اقدامات پزشکی برای درمان التهاب انجام شود و فقط بعد از بهبودی التهاب این کرم ها می توانند مجددا به کار روند. 
• در مواردی که احتمال می رود عامل درماتیت دست ها، یک ماده خاص یا غذای خاص باشد باید از تماس با آن اجتناب کرد. 

درماتیت دست ها میتواند نوعی از درماتیت آتوپیک باشد: 

در مواردی، درماتیت دست ها به دلیل تماس با مواد خاص نیست بلکه نوعی درماتیت آتوپیک است. در این موارد درمان و پیشگیری از آن بسیار مشکل تر می شود. 

فیتو درماتیت و فیتوفوتو درماتیت 

درماتیت تماسی گاهی به دلیل تماس با گیاهان، گل ها یا عصاره میوه ها است. به این نوع درماتیت، فیتودرماتیت (Phylodermatitis) میگویند. (Phyto در یونانی به معنی گیاه است.) 

گاهی اوقات درماتیت فقط به دلیل تماس با گیاه نیست بلکه واکنش آلرژیک بعد از مواجهه  پوست با اشعه خورشید است. به این درماتیت فیتوفوتو درماتیت (Phytophotodermatitis) گفته  می شود. گیاهانی که میتوانند باعث این واکنش شوند گل داوودی، کرفس، انبه، خانواده  مرکبات، انجیر و…. هستند. 

محصولات آرایشی و درماتیت 

فراورده های آرایشی میتوانند باعث درماتیت تماسی شوند. احتمال وقوع این پدیده با توجه به تعداد افراد مصرف کننده این فراورده ها کم است، اما ممکن است رخ دهد. تخمین زده می شود  حدود ۱۰% خانم هایی که از مواد آرایشی مارک های مختلف استفاده می کنند، حداقل یک بار در  زندگی نسبت به یک محصول خاص حساسیت نشان خواهند داد. 

محصولات آرایشی حاوی چند گروه مواد مختلف هستند که هر کدام می توانند باعث التهاب پوست شوند. 

• اجزای فعال فرآورده 
• حامل (پایه) که اجزا فعال را در بردارد. 
• سایر افزودنی ها مثل عطرها و مواد نگهدارنده 

قبل از استفاده از هر محصول باید حتما مطمئن شد که حساسیت به آن وجود ندارد. قبل از استعمال بعضی فراورده ها بهتر است ابتدا کمی از محصول بر روی ناحیه کوچکی از پوست که  معمولاً تا چند روز در معرض دید نیست (مثلا پشت گوش ها) استعمال شده و بعد از اثبات عدم وجود هر گونه حساسیت فراورده با خیال راحت مصرف شود. البته باید به یاد داشت که گاهی حساسیت پدیده ای وابسته به زمان است و طی مصرف مکرر یک فراورده رخ می دهد. 

بعد از بروز حساسیت 

1. مصرف فراورده باید قطع شود. 
2. به توصیه های متخصص پوست عمل کرده و با وی مشورت شود تا جزء خاص فراورده  که باعث تحریک و التهاب شده مشخص شود تا از این پس از مصرف هر فرآورده حاوی  این جزء خاص اجتناب شود. 

فرآورده های هیپوآلرژیک 

این فراورده ها معمولاً فاقد اجزایی چون عطر و بعضی نگهدارنده های خاص هستند که احتمال ایجاد واکنش آلرژیک با آنها بالاست. 

توجه: نباید فراموش شود که محصولات هیپوآلرژیک هم می توانند باعث حساسیت شوند. 

حساسیت به یک ماده خاص بستگی به ویژگیهای فردی دارد. در حقیقت هیچ محصول آرایشی وجود ندارد که هرگز باعث واکنش حساسیتی نشود. 

عبارت “هیپوآلرژیک” ممکن است گمراه کننده باشد. بسیاری از افراد ممکن است تصور  کنند این محصولات فاقد هرگونه ماده ای حساسیت زا می باشند. هر چند فراورده های هیپوآلرژیک هم ممکن است حاوی انواعی از عطرها، مواد نگهدارنده و سایر ترکیباتی باشند که باعث ایجاد واکنش های حساسیتی شوند. با این وجود از نظر آماری احتمال ایجاد واکنش های آلرژیک در  محصولات هیپوآلرژیک کمتر از فراورده های معمولی است. 

تشخیص 

معمولا موثرترین راه تشخیص علت التهاب، پرسش دقیق از بیمار است. گاهی بیمار ایده خوبی در مورد علت حساسیت خواهد داد و به شما خواهد گفت بعد از مصرف چه فراورده آرایشی یا  دارویی، عوارض پوستی بروز کرده اند. هر چند عامل حساسیت زا ممکن است در فراورده های مختلف حضور داشته باشد، بنابراین اجتناب از مصرف یک فراورده خاص و جایگزین کردن یک  فراورده دیگر ممکن است همیشه کارساز نباشد. 

برای مشخص کردن اینکه بیمار به کدام ماده حساسیت دارد از کیت مخصوصی به نام “Patch test” استفاده می شود. در این تست مواد آلرژیک معمول روی مناطقی از پوست که تمیز شده اند  و دچار عوارض حساسیتی نیستند (معمولا پوست قسمت پشت) استعمال می شود. 

مواد مورد نظر معمولاً به شکل دیسکهای کوچک و به کمک چسبهای مخصوص نگهدارنده روی پوست استعمال می شوند. بعد از ۴۸ تا ۹۶ ساعت اگر شخص به یک یا چند ترکیب حساسیت داشته باشد، التهاب پوستی در محل تماس (زیر قسمتی که دیسک قرار داده شده) ظاهر خواهد  شد. التهاب ممکن است به شکل قرمزی خارش و گاهی تاول های پوستی بروز کند که بستگی به میزان حساسیت به ماده مورد نظر دارد. 

آلرژی پوستی ممکن است طولانی و مزمن شود. درمان نیازمند صبر و حوصله است. تشخیص  عامل حساسیت و یافتن محصولاتی آرایشی که فاقد این مواد یا مواد با ساختار شیمیایی مشابه  باشند فرایندی طولانی و خسته کننده است.