آلفا هیدروکسی اسیدها(AHA) چه ترکیباتی هستند؟ آیا اثرات مفیدی هم دارند؟

آشنایی با آلفا هیدورکسی اسیدها

آلفا هیدروکسی اسیدها شامل گروهی از ترکیبات هستند که از منابع گیاهی مشتق می شوند: 

1. گلایکولیک اسید، مشتق از نیشکر 
2. مالیک اسید، مشتق از سیب 
3. تارتاریک اسید، مشتق از انگور 
4. ستیریک اسید، مشتق از لیمو

لاکتیک اسید هم متعلق به این دسته است که از شیر گرفته میشود چون اغلب اسیدهای فوق  منشا گیاهی دارند به عنوان اسیدهای میوه شناخته می شوند، اگرچه اکنون اغلب آلفا هیدروکسی اسیدهای مورد استفاده در محصولات آرایشی با روشهای صنعتی تولید می شوند. 

طبق مطالعاتی که در سال های اخیر صورت پذیرفته مشخص شده است که محصولات حاوی آلفا هیدروکسی اسیدها اثرات مفیدی در درمان پیری پوست به ویژه پیری ناشی از نور خورشید، دارند. 

مصرف این محصولات تاریخچه طولانی دارد. گفته می شود کلئوپاترا روزانه حمامی از شیر می گرفته که اکنون مشخص شده حاوی مالیک اسید است (هر چند او از اثرات مفید علمی آن بی  اطلاع بوده است). محققی به نام وان اسکات (Van Scott) و همکارانش از فیلادلفیا استفاده از محصولات آلفا هیدروکسی اسید را دوباره رایج کردند. آنها اثرات مفید این ترکیبات را مورد  مطالعه قرار داده و نتایج خود را در یک سری مقالات منتشر کردند. 

از میان آلفا هیدروکسی اسیدها، گلایکولیک اسید بیشتر از بقیه استفاده می شود، با این حال بعضی تولید کنندگان محصولاتی حاوی لاکتیک اسید، سیتریک اسید و سایر اسیدها هم می سازند، که یا به تنهایی یا به صورت ترکیب با گلایکولیک اسید عرضه می شوند. 

آلفا هیدروکسی اسیدها به طور گسترده در محصولات مختلفی مانند کرم ها، امولسیون های مایع، پمادها و ژلها و محصولات پاک کننده به کار میروند (معمولا آلفا هیدروکسی اسیدها در محصولات پاک کننده اثرات مفید کمتری در مقایسه با سایر فراورده ها دارند چرا که در این حالت مدت تماس آنها با پوست بسیار کم است). 

غلظت های بالاتر آلفا هیدروکسی اسیدها اثرات واضح تری روی پوست دارند. فراورده های مختلف را بر اساس غلظت آلفا هیدروکسی اسید میتوان به سه دسته تقسیم کرد: 

• غلظت های کم (تا %۱۰): این محصولات به راحتی از فروشگاه ها و داروخانه ها قابل تهیه هستند. غلظت مجاز این محصولات که بدون نسخه پزشک قابل خریداری است، در کشورهای مختلف متفاوت است و به قانون هر کشوری بستگی دارد. 
• غلظت های تا %۵۰: این محصولات نیازمند تجویز پزشک است و برای پاکسازی های سطحی پوست به کار می رود. معمولاً در یک سری درمانی استفاده می شود و درمان هر چند روز  یک بار باید تکرار شود. 
• غلظت های %۷۰-۵۰ : آلفا هیدروکسی اسیدها در این غلظتها برای پاکسازی پوست توسط پزشک مصرف می شوند. 

اثر غلظتهای کم آلفا هیدروکسی اسیدها 

• در غلظت های کم (تا %۱۰)، گلایکولیک اسید پیوندهای بین سلول های مرده و آسیب دیده را در لایه بیرونی پوست ضعیف می کند و باعث کاهش چسبندگی آنها به یکدیگر می شود، بنابراین لایه کراتینی نمی تواند تشکیل شود و سلول های جدید به سطح پوست می آیند و  جایگزین سلول های مرده می شوند. جایگزینی لایه کراتینی خشک و آسیب دیده با لایه  کراتینی جدید و نازک باعث جوان شدن و شادابی و نرمی ظاهر پوست می شود. 

• گلایکولیک اسید به عنوان هوموکتانت (جاذب آب) نیز عمل می کند. بنابراین مانند یک کرم مرطوب کننده باعث تورم پوست و در نتیجه محو چروک های ریز آن می گردد و پوست خشک و زبر تبدیل به پوست نرم و صاف می شود، بنابراین محو سریع چروک های ریز پوست بعد از استعمال آلفا هیدروکسی اسیدها به دلیل افزایش رطوبت پوست است. 

باید توجه داشت که اثر مرطوب کنندگی آلفا هیدروکسی اسیدها طولانی تر از سایر عوامل مرطوب کننده معمول است. اثر بقیه مرطوب کننده ها تا چند ساعت است، در حالی که اثر آلفا هیدروکسی اسیدها تا چند روز بعد از قطع مصرف هم باقی می ماند. 

• بعضی آلفا هیدروکسی اسیدها به دلیل داشتن خاصیت آنتی اکسیدانی (مهار آسیب های  ناشی از رادیکالهای آزاد اکسیژن) اثرات ضد التهاب دارند. 

• اخیرا مقالاتی در منابع پزشکی منتشر شده که عنوان کرده اند غلظت های کم آلفا  هیدروکسی اسیدها در مصرف روزانه اثرات مفیدی در آسیب های پوستی ناشی از آفتاب دارند. آلفا هیدروکسی اسیدها باعث روشن شدن پوست و محو لکه های پوستی می شوند. همچنین چروک های ریز پوست را از بین می برند. 

• فراورده های حاوی غلظتهای کم آلفا هیدروکسی اسیدها اثرات خوبی در درمان آکنه  دارند.

اثر غلظتهای متوسط (تا %۵۰) آلفا هیدروکسی اسیدها بر آسیبهای پوستی ناشی از نور  خورشید 

اثر بر اپیدرم 

بعد از مصرف روزانه %۲۵ گلیکولیک اسید به مدت چند ماه روی پوست های آسیب دیده ناشی از نور، مطالعات میکروسکوپی نشان دهنده ضخیم تر شدن اپیدرم، بهبود بافت و ساختار پوست و افزایش نظم و یکنواختی سلول ها می باشد. اثرات قابل مشاهده این فراورده در پوست شامل نرم تر شدن بافت و نو شدن و تجدید سلول های آن بوده که منجر به کاهش چروک ها و بهبود ظاهر پوست میگردد. در واقع بسیاری از فراورده های روشن کننده، حاوی آلفا هیدروکسی اسیدها در  کنار سایر مواد فعال هستند.  

اثر بر درم 

تحقیقات نشان داده اند که استفاده مداوم از غلظت های متوسط و تا حدی زیاد آلفا هیدروکسی اسیدها اثرات مفیدی روی فیبرهای الاستین دارد و همچنین باعث افزایش میزان فیبرهای کلاژن می شود. بعضی از محققین معتقدند آلفا هیدروکسی اسیدها می توانند به درم نفوذ کنند و باعث  تقویت تشکیل فیبرهای کلاژن جدید می شوند. 

روش مینی پیل (Minipeel) 

در آمریکا تولید کنندگان محصولات آرایشی مجاز به استفاده از آلفا هیدروکسی اسیدها تا  غلظت %۳۰ برای پیلینگ های سطحی پوست هستند به این تکنیک روش “مینی پیل” می گویند. 

این فراورده ها به مدت نیم ساعت یک تا دو بار در هفته استعمال می شوند. 

نکات مهمی در این روش درمانی وجود دارد: 

• شستشوی پوست قبل از درمان به منظور پاک کردن چربی ها، سلول های مرده و آلودگی ها ضروری است. اگر پوست قبل از درمان تمیز نشود، اسید نمیتواند به طور موثر به درون  پوست نفوذ کند و توسط چربی ها و آلودگی های سطح پوست جذب می شود. به همین علت تمیز کردن پوست قبل از مصرف اثر زیادی روی نتیجه درمان دارد. 
• فراورده های تجاری آماده مصرفی در بازار وجود دارند که حاوی آلفا هیدروکسی اسیدها به  همراه عوامل پاک کننده می باشند. 
• پاک سازی پوست مستلزم استعمال فراورده به صورت یک لایه نازک و یکنواخت در سطح آن است. 
• فراورده باید پس از مدتی که در دستورالعمل مصرف آن ذکر شده از سطح پوست شسته شود، “فراورده نباید بیشتر از زمان توصیه شده روی پوست بماند” برای شستشو می توان از آب یا محلول ملایم سدیم بی کربنات (جوش شیرین) استفاده کرد. 

توجه:

احتمال بروز سوختگی پوست هنگام استفاده از روش مینی پیل وجود دارد که از دلایل  آن می تواند اشتباه در فرایند استفاده فراورده یا حساسیت فرد مصرف کننده به یکی از اجزای فراورده باشد. 

در اغلب موارد استفاده از غلظتهای متوسط (تا %۵۰) آلفا هیدروکسی اسیدها برای درمان یا  پاکسازی پوست منجر به بهبود یافت و ظاهر آن می شود. هر چند پاسخ به درمان و میزان بهبودی حاصل شده ممکن است از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد (حتی اگر فراورده ها در غلظت های  یکسانی مصرف شوند). 

باید به یاد داشت مصرف %۵۰ گلیکولیک اسید تحت نظر پزشک با تجربه کاملاً بی خطر است. بنابراین شروع درمان با این ماده کاملا منطقی است، اگرچه سایر فراورده ها (که حاوی غلظت های بالاتر آلفا هیدروکسی اسیدها یا حتی حاوی سایر مواد هستند که برای پیلینگ  عمقی پوست به کار می روند) ممکن است بیشتر موثر باشد، اما آنها عوارض جانبی بیشتری هم دارند. 

کاربرد غلظتهای بالاتر آلفا هیدروکسی اسیدها در پاک سازی شیمیایی پوست 

غلظت های بالای آلفا هیدروکسی اسیدها به دلیل اسیدیته بالا میتوانند باعث سوختگی پوست شوند. بنابراین مصرف غلظتهای بالای آنها نیازمند مراقبت های پزشکی است. غلظت های بالا (  ۵۰-%۷۰) توسط پزشک برای پاکسازی شیمیایی سطحی پوست استفاده می شود. در واقع این فراورده ها لایه بیرونی اپیدرم را در خود حل می کنند و با حذف لایه بیرونی، لایه جوان زیرین می تواند رشد کرده و جایگزین لایه قدیمی شود. 

اثر فراورده های حاوی غلظتهای بالا، بستگی به مدت زمان تماس پوست با فرآورده و تعداد دفعات مصرف دارد. 

اثر روی اپیدرم 

یک ماه پس از شروع درمان با گلیکولیک اسید %۷۰، بهبود اپیدرم قابل توجه خواهد بود.  بررسی های میکروسکوپی نشان دهنده ضخیم تر شدن این لایه از پوست است. ظاهر پوست هم نرم تر و ضخیم تر می شود و تعداد چروک ها کاهش می یابد. 

اثر روی درم 

بررسی اثر غلظت های بالای آلفا هیدروکسی اسیدها بر روی درم حاکی از آن است که این  ترکیبات می توانند باعث تشکیل کلاژن و فیبرهای الاستین جدید در لایه های عمقی درم شوند. 

دلیل استفاده از غلظت های بالای گلیکولیک اسید در پیلینگهای شیمیایی عمیق، درمان آسیب های ناشی از نور خورشید در پوست است. این درمان فواید دیگری هم دارد از جمله اینکه باعث روشن شدن نواحی هایپرپیگمانته پوست می شود. 

راهنمای مصرف 

شروع مصرف با غلظتهای کم 

روش استاندارد توصیه شده، شروع درمان با غلظتهای کم (۳-%۴) آلفا هیدروکسی اسیدها است  که به پوست نواحی صورت و گردن مالیده می شود. فراورده یک بار در روز استفاده می گردد و  پس از چند روز در صورت عدم بروز تحریکات پوستی میتوان دفعات مصرف را به دو بار در  روز افزایش داد. 

پس از چند هفته در صورت عدم بروز عوارض جانبی میتوان غلظت های بالاتر (تا ۱۰%) را مورد استفاده قرار داد. برای تشخیص حساسیت احتمالی در فرد، باید ابتدا میزان کمی از فراورده در ناحیه کوچکی از پوست صورت استعمال شود تا از عدم حساسیت شخص مطمئن شویم. 

فراورده های حاوی غلظتهای بیشتر از ۱۰% آلفا هیدروکسی اسیدها ممکن است فقط با دستور پزشک تجویز شوند: 

گاهی متخصص پوست درمان را در مطب خودش با غلظت های بالا شروع می کند و سپس بیمار درمان را در منزل با غلظت های کم ادامه میدهد. همان طور که قبلا گفته شد، غلظت فراورده هایی که می توانند بدون دستور پزشک به فروش برسند از هر کشور به کشور دیگر و حتی درون کشور  می تواند تفاوت کند که بستگی به قوانین منطقه ای دارد. 

اجتناب از مواجهه با آفتاب 

اخیرا در مقاله های پزشکی عنوان شده است که مصرف طولانی مدت این فرآورده ها می تواند  پوست را به اشعه ماوراء بنفش خورشید حساس کند، بنابراین شخصی که تحت درمان با آلفا  هیدروکسی اسیدها قرار دارد باید از مواجهه طولانی مدت با نور خورشید اجتناب کند تا از  آسیب های پوستی در امان بماند. بیمار تحت درمان باید از محصولات ضد آفتاب حاوی عوامل محافظ، متناسب با میزان مواجهه با نور خورشید، استفاده کند. حتی اگر فراورده های حاوی آلفا  هیدروکسی اسید در عصر یا شب استفاده می شوند، بیمار باید در طول روز ضد آفتاب مصرف کند. در واقع می توان گفت مصرف این فراورده ها برای درمان آسیب های ناشی از آفتاب است و  در نتیجه همزمان با مصرف این فراورده ها در معرض آفتاب قرار گرفتن کاری عبث و بیهوده  می باشد! باید توجه داشت اغلب فراورده های حاوی آلفا هیدروکسی اسیدها عوامل ضد آفتاب هم  دارند. 

مصرف به صورت ترکیب با رتینوئیک اسید 

ترکیبات آلفا هیدروکسی اسیدها میتوانند همراه با رتینوئیک اسید مصرف شوند. آلفا هیدروکسی اسید، روزها و رتینوئیک اسید شب ها استعمال می شود. طبق بعضی مطالعات این درمان ترکیبی بیشتر موثر است و می تواند اثرات پیری روی پوست را به میزان چشمگیری کاهش دهد. 

روشن کردن لکهای قهوه ای رنگ پوست 

ترکیبات آلفا هیدروکسی اسید میتوانند همراه با سایر مواد در درمان ضایعات هایپرپیگمانته پوست استفاده شوند که جزئیات آن در مقاله ای دیگر بحث شده است. 

متناسب بودن فرآورده با نوع پوست بیمار 

انواع مختلفی از فراورده های آلفا هیدروکسی اسید وجود دارند که مناسب پوست های مختلف هستند. مثلا در یک شخص با پوست خشک باید محصولی با میزان چربی بیشتر استفاده شود، در  حالی که اگر پوست شخص چرب است باید فراورده ای با پایه ژل مصرف شود. 

توجه: صدها محصول حاوی غلظت های مختلف آلفا هیدروکسی اسیدها وجود دارد. باید به این نکته توجه کرد که تاثیر این ترکیبات به نحوه ساخت و ساختار پایه بستگی دارد. یک کرم گلایکولیک اسید که توسط شخص داروساز در داروخانه یا در یک شرکت کوچک تولید شده است بسیار کمتر  از محصولی که توسط یک شرکت معروف و با تجربه عرضه شده، موثر خواهد بود. 

عوارض جانبی احتمالی 

غلظت های کم آلفا هیدروکسی اسیدها 

ایجاد سوزش، قرمزی و خارش به دنبال مصرف آلفا هیدروکسی اسیدها چندان شایع نیست، اما  احتمال آن وجود دارد. اگر علائم فوق ظاهر شدند به این معنی است که حساسیت نسبت به یکی  از اجزا محصول بروز کرده است. در این شرایط باید مصرف فراورده قطع شود. طبق دستور العمل  FDA حتی تحریک پوستی ملایم هم به دنبال مصرف آلفا هیدروکسی اسیدها می تواند باعث  صدمات پوستی می شود، در این شرایط توصیه می شود که بدون مشورت پزشک سایر فراورده های حاوی آلفا هیدروکسی اسید هم مصرف نشوند. 

غلظت های متوسط و زیاد آلفا هیدروکسی اسیدها 

عوارض جانبی با شدت های مختلف ممکن است بروز کند، تحریک ملایم که به صورت سوزش و قرمزی ظاهر می شود. در موارد شدید که در غلظت های بالاتر ممکن است رخ دهد ضایعات تاولی یا سوختگی های دردناک ایجاد می شود که در این شرایط باید به پزشک مراجعه کرد. 

محدودیت های استفاده از آلفا هیدروکسی اسیدها در ایالات متحده آمریکا 

غلظت آلفا هیدروکسی اسید در محصولاتی که بدون نسخه پزشک به فروش می رسند، در  کشورهای مختلف متفاوت است و بستگی به قوانین هر کشور دارد در ایالات متحده در سال  ۱۹۹۷ غلظت مجاز آلفا هیدروکسی اسید که بدون نسخه عرضه میشد %۱۰ تعیین گردید و pH  فراورده نباید کمتر از ۳٫۵ می بود. (علت این امر این است که در pHهای کمتر، جذب آلفا هیدروکسی اسید از طریق پوست بیشتر می شود.)

همچنین در آمریکا فراورده های حاوی آلفا هیدروکسی اسید تا غلظت %۳۰ تنها باید توسط یک متخصص و مراقب پوست و موی با تجربه مصرف شود. این فرآورده ها باید برای مدت کوتاهی روی  پوست استعمال شوند و به سرعت از سطح آن شسته گردند. در سالهای اخیر بروز عوارض جانبی  ناشی از مصرف این فراورده ها گزارش شده است که میزان بروز در غلظت های بالاتر (بالای %۳۰)  بیشتر بوده و به همین علت باید تحت نظارت یک متخصص با تجربه مصرف شوند. 

استفاده از آلفا هیدروکسی اسیدها در بیماران دارای پوستهای تیره 

استفاده از محصولات آلفا هیدروکسی اسید در نژاد آسیایی و افرادی که دارای پوست تیره  هستند نیازمند مراقبت های ویژه است (در مقایسه با افراد سفید پوست)، زیرا در این افراد احتمال بروز عوارض جانبی بیشتر است و همچنین ممکن است نقاط تیره (پیگمانته) در مناطق تحت درمان  بروز کند (پیگمانتاسیون بعد از التهاب). احتمال بروز این عوارض به دنبال مصرف فرآورده های  حاوی غلظت های کم که بدون نسخه به فروش میرسند بسیار کمتر است. شیوع این عوارض بعد  از مصرف فراورده های با غلظت بیشتر گلیکولیک اسید (بالای %۲۰) بیشتر می شود. 

علیرغم آنچه گفته شد، گلیکولیک اسید ماده ای بی خطر برای پاک سازی پوست در افراد با پوست تیره است. 

نتیجه گیری

ترکیبات آلفا هیدروکسی اسید اثرات مفیدی در درمان آسیب های پوستی ناشی از نور دارند.  تنها موادی که اثرات موثری در کاهش عوارض پیری دارند آلفا هیدروکسی اسیدها و رتینوئیک  اسید می باشند.