فرآورده های روشن کننده پوست کدام محصولات آرایشی بهداشتی هستند؟چه کاربردی دارند؟

مرور کلی رنگ پوست و ملانین 

رنگ پوست با فاکتورهای زیادی مشخص می شود که اصلی ترین آنها عبارتند از: 

• ضخامت پوست 
• عروق خونی پوست: تعداد و گسترش عروق متسع شده (هر چه تعداد عروق متسع شده در  پوست بیشتر باشد و این عروق به هم نزدیک تر باشند پوست قرمزتر به نظر می رسد). 
• مقدار اکسیژن خون: هر چه مقدار اکسیژن خون بیشتر باشد رنگ پوست متمایل به قرمز  روشن و صورتی می شود و هر چه مقدار اکسیژن کاهش یابد پوست متمایل به آبی و کبود  می شود. 
• حضور پیگمان ها در پوست که باعث تغییر رنگ پوست می شود. مثلا کاروتن که ساختار  مشابه ویتامین A دارد باعث می شود پوست متمایل به زرد شود. در افرادی که هویج زیاد مصرف می کنند (که کاروتن زیادی دارد) به علت تجمع کاروتن، پوست رنگ زرد به خود می گیرد. 
• میزان ملانین پوست 

از میان عوامل فوق، تاثیر گذارترین عامل، ملانین است که توسط سلول های خاصی که ملانوسیت نام دارند تولید میشود. مقدار ملانین تولید شده بستگی به عوامل زیر دارد: 

• سرعت تولید ملانین (در افراد دارای پوست تیره ملانین بیشتری تولید می شود.)
• عوامل ژنتیکی (وراثت) 
• عوامل هورمونی 
• در معرض نور خورشید قرار گرفتن 

برنزه شدن 

تولید ملانین به دنبال مواجهه با نور خورشید را برنزه شدن میگویند. در واقع برنزه شدن پوست  یک مکانیسم محافظتی است، چون ملانین محافظت طبیعی در برابر آسیب های اشعه خورشید ایجاد می کند. هر چه میزان آن در پوست افزایش یابد محافظت بیشتری در برابر نور خورشید ایجاد می شود.  هر چند محافظت ایجاد شده به وسیله ملانین کافی نیست، به ویژه در افراد دارای پوست روشن که در  این حالت حتی این مواجه مکرر با نور خورشید باعث آسیب پوستی میشود. گاهی این آسیب ها به  صورت ظهور نقاط تیره رنگ در بعضی مناطق پوست است که میتواند فقط به صورت یک سایه در  سطح پوست ظاهر شود یا کاملا قهوه ای شود. برای جزئیات بیشتر به مقاله ما در وبسایت درمای مراجعه شود. 

بسیاری از مشکلات زیبایی به صورت خالهای تیره رنگ یا توزیع غیر یکنواخت رنگدانه پوستی بروز می کند. علت اصلی این مشکلات توزیع غیر طبیعی و غیر یکنواخت ملانین در پوست  است. در ضایعات هیپوپیگمانته میزان ملانین در منطقه کاهش می یابد، در حالی که در ضایعات هایپرپیگمانته مقدار ملانین افزایش می یابد. در این مقاله به مشکل هایپرپیگمانتاسیون (ضایعات پوستی دارای رنگ تیره) و روش های درمان آن می پردازیم. 

توجه درمان خالهای تیره سطح پوست باید تحت نظر پزشک معالج باشد. 

گاهی ضایعات هایپرپیگمانته نمودی از سرطان پوست هستند، بنابراین درمان آنها فقط روشن  کردن ضایعات نیست و باید از ضایعه نمونه برداری کرد و آن را تحت مطالعات میکروسکوپی  قرار داد. در مورد هر ضایعه تیره رنگ در پوست احتمال ملانوما فقط توسط پزشک نفی می شود و درمان مناسب برای بیمار توصیه می گردد. 

ما در این مقاله به ضایعات تیره و هایپرپیگمانته می پردازیم، چون شیوع بالایی دارند و خواننده  باید با طیف وسیع درمان های موجود آشنا شود هر چند درمان باید تحت نظر پزشک باشد. 

فراورده های روشن کننده برای کدام ضایعات پوستی استفاده میشوند؟ 

کک و مک 

کک و مک ها نقاط قهوه ای رنگ هستند که معمولاً در افراد دارای پوست روشن مشاهده می شوند. این نقاط معمولاً کوچک هستند و قطر آنها حدود ۵ میلی متر است. کک و مک ها بیشتر در دوران کودکی و حدود ۲ تا ۴ سالگی ظاهر می شوند. این ضایعات بیشتر در مناطقی که  در مواجهه با نور خورشید است، بروز می کنند مثلا در صورت (و بیشتر در ناحیه بینی)، شانه ها و پشت گردن. کک و مک ها در تابستان تیره تر می شوند، در حالی که در زمستان ممکن است  کوچک تر و کم رنگ تر شوند و حتی گاهی ناپدید گردند. 

یک راه جلوگیری از بروز کک و مک اجتناب از مواجهه زیاد با نور خورشید است. بعضی از روشن کننده ها می توانند کک و مک ها را تا حدی روشن تر کنند، اما این فراورده ها فقط به طور  نسبی موثر هستند و لزوماً کک و مک ها را کاملاً از بین نمی برند. 

نقاط آفتاب (sun spots) 

اصطلاح علمی این ضایعات Solar lentigines است که به معنی کک و مک های ناشی از نور خورشید است. بسیاری از مردم به اشتباه آنها را خال های کبدی (liver Spot) یا خال های پیری  (old age spots) مینامند. این خال ها بر اثر مواجهه مکرر با نور خورشید و در مناطقی از بدن که در تماس با نور است ایجاد می شوند مثلا در صورت، پشت دست ها، پشت گردن و بازوها .

این ضایعات خال های تیره رنگی هستند که رنگ آنها از قهوه ای روشن تا تیره متغیر می باشد.  معمولا گرد یا بیضوی هستند، اما به سایر شکل ها هم مشاهده می شوند. معمولاً از سنین بعد از ۴۰ سالگی ظاهر می شوند. سایز آنها از چند میلی متر تا یک سانتی متر متغیر است. گاهی اوقات  بعضی از این خال ها در هم ادغام می شوند و تشکیل یک لک بزرگتر می دهند. این اتفاق بیشتر در  پوست هایی که به دلیل مواجهه مکرر با نور خورشید طی سالهای متمادی به شدت آسیب دیده اند،مشاهده می شود. در مورد نقاط آفتاب در مقاله ای دیگر بحث شده است ولی به درمان آنها در  این مقاله مجدداً اشاره می شود. 

این ضایعات معمولاً هیچ ضرری برای سلامتی فرد ندارند، اما باعث کاهش زیبایی ظاهر می شوند و به همین دلیل اغلب مردم برای درمان آنها اقدام می کنند. به حداقل رساندن تماس با نور  خورشید از بروز آنها جلوگیری می کند و یا شدت بروز آنها را کاهش می دهد. 

ملاسما (کلو آسما یا ماسک بارداری) 

ملاسما شکل خاصی از توزیع رنگدانه ها در سطح صورت است که بیشتر در خانم های حامله مشاهده می شود و اغلب به آن ماسک بارداری (Pregnancy mask) می گویند. معمولاً لکه های  تیره رنگی روی پوست طی بارداری به وجود می آیند که در موارد خفیف این پدیده به صورت  تیره شدن هاله پستان ظاهر می شود، اما در حالت های شدیدتر مناطق دیگر مثل صورت را در گیر می کند که به آن ملاسما یا کلو آسما می گویند. 

ملاسما معمولاً به شکل لکه های قهوه ای روشن تا تیره در سطح صورت بروز می کند که اغلب هم به صورت قرینه است. بیشتر در پشت لب، چانه و پیشانی ایجاد می شود و احتمالا به دلیل  تغییرات هورمونی بروز میکند که دلیل آن هم کاملاً معلوم نشده است. 

گرچه ملاسما بیشتر در دوران حاملگی ایجاد می شود اما گاهی در خانم هایی که قرص های  ضد بارداری (کنتراسپتیو)، فراورده های هورمونی یا بعضی داروهای خاص را نیز مصرف می کنند  ایجاد می گردد. 

گاهی ملاسما در دوره قبل از عادت ماهیانه تشدید می شود و در بسیاری از خانم ها هم ممکن است بدون دلیل خاصی بروز کنند. 

اگر ملاسما در دوران بارداری ایجاد شود معمولاً چند ماه بعد از زایمان به تدریج رفع می شود. 

توجه قبل از استفاده از فراورده های روشن کننده برای ملاسما ۲ کار حتما باید انجام شود: 

• حداقل تماس با نور خورشید 
• چون بعضی هورمون ها و داروها میتوانند ملاسما را تشدید کنند، باید طبق نظر متخصص  پوست، مصرف این داروها قطع شود. 

ضایعات پیگمانته ناشی از التهاب 

بروز لکه های تیره رنگ ممکن ناشی از التهابات پوستی چون آکنه، درماتیت تماسی، ضربه یا سوختگی باشد. در این موارد درمان با مواد روشن کننده دارای محدودیت هایی است، چون  پیگمان ها در لایه های عمقی پوست قرار دارند در این موارد اگر درمان در مراحل اولیه آسیب شروع شود شانس بهبودی بیشتر خواهد بود. 

درماتیت برلوک(Berloque dermatitis) 

این نوع درماتیت شکل خاصی از پیگمانتاسیون است که در پوست های دارای التهاب مشاهده می شود. شکل مناطق پیگمانته غیر منظم است، بیشتر در نواحی کناری گردن، پشت گوش ها و گونه ها ظاهر می شود. مشکل معمولاً به دنبال استفاده از عطر و لوسیون های بعد از اصلاح (after shave) بروز می کند. این فراورده ها حاوی فورانوکومارین ها هستند. مصرف فورانو کومارین ها و در معرض آفتاب قرار گرفتن باعث پیگمانته شدن و بروز درماتیت برلوک می شود. در این حالت  ضایعات به شکل نقاط نامنظم ظاهر می گردند. فراورده های فوق، وقتی شخص در معرض آفتاب  قرار نگیرد، باعث آسیب نمی شوند. 

ملاحظات کلی در مورد فراورده های روشن کننده 

اغلب مشکلات آرایشی که باعث هایپرپیگمانتاسیون می شود، به دلیل در معرض آفتاب قرار  گرفتن است، بنابراین طی مصرف مواد روشن کننده، باید حتی الامکان از تماس با نور خورشید  اجتناب شود. اگر نمیتوان از تماس با آفتاب خودداری کرد باید هنگامی که در محیط های  خارجی هستیم از کرم های ضد آفتاب استفاده کنیم (بعضی از فراورده های روشن کننده حاوی  عوامل ضد آفتاب هم هستند). 

محصولات روشن کننده باید فقط روی نواحی هایپرپیگمانته استعمال شوند. واضح است که  دلیلی برای استعمال آنها در مناطق سالم وجود ندارد. اگر توزیع نواحی هایپرپیگمانته طوری است که استعمال فراورده، روی مناطق سالم غیر قابل اجتناب است باید با متخصص پوست مشورت کرد. ممکن است متخصص پوست، درمان های موثرتری را پیشنهاد کند، مثلا منجمد کردن ضایعات با نیتروژن مایع. 

باید توجه کرد گاهی ممکن است چند ماه طول بکشد تا بهبودی به تدریج حاصل شود. کارایی فراورده روشن کننده و سرعت تاثیر آن به طبیعت دارو و نوع ضایعات بستگی دارد. 

گاهی ممکن است برای درمان از محصولات مختلف استفاده کرد. مثلاً ممکن است برای  درمان از ۲ فرآورده استفاده شود که یکی صبح ها و دیگری شب ها استعمال شود. دلیل استفاده از این راهکار درمانی این است که هر محصول با مکانیسم مختلفی روی ضایعه اثر می گذارد.  همچنین از این روش وقتی استفاده می شود که یکی از محصولات را نمی توان طی روز استعمال  کرد مثل رتینوئیک اسید. همچنین میتوان از یک فراورده که حاوی چند عامل فعال است استفاده  کرد. یکی از محصولات ترکیبی متداول حاوی هیدروکینون و رتینوئیک اسید است که توسط  متخصصین پوست تجویز می شود. 

توجه: تمام درمان ها فقط باید با توصیه پزشک انجام شوند. 

محصولات روشن کننده 

هیدروکینون 

هیدروکینون ترکیبی است که برای درمان ضایعات هایپرپیگمانته استفاده می شود و باعث کاهش و مهار تولید ملانین می شود. 

این ماده در ایالات متحده تا غلظت ۴% در دسترس است. تا غلظت ۲% را می توان بدون نسخه پزشک تهیه کرد. اما محصولات حاوی غلظت ۴% فقط با نسخه پزشک به فروش می رسند.  غلظت های بالای ۵% احتمال تحریک پوست (قرمزی، خارش و سوختگی پوست) را افزایش  می دهند، در حالی که اثر آنها در روشن کنندگی به اندازه غلظت های کم است. 

در اروپا، تهیه محصولات حاوی هیدروکینون فقط با نسخه پزشک امکان پذیر است. 

نحوه مصرف 

فراورده باید ۲ بار در روز استعمال شود: صبح ها و شب ها قبل از خواب، توصیه می شود حتما  همراه آن ضد آفتاب مصرف شود. محصولات حاوی هیدروکینون ممکن است فقط حاوی هیدروکینون باشند یا سایر عوامل روشن کننده هم داشته باشند. 

اثر بخشی 

معمولا چند هفته بعد از شروع درمان می توان بهبودی را در بعضی ضایعات مشاهده کرد. مصرف فراورده های حاوی هیدروکینون در ۸۰-۷۰% بیماران باعث بهبودی می شود. در بعضی افراد، مصرف هیدروکینون هیچ اثر مفیدی ممکن است نداشته باشد. اگر رنگ ضایعه به حد  دلخواه رسید، مصرف فراورده باید قطع شود، اما استفاده از ضد آفتاب همچنان باید ادامه یابد.  بایستی توجه داشت که تاثیر فراورده ممکن است موقتی باشد و با قطع درمان امکان دارد ضایعات مجددا پدیدار شوند. در این موارد درمان های زیر با نظر پزشک می تواند تجویز شود: 

• مصرف فراورده های حاوی غلظت های بالاتر هیدروکینون 
• مصرف هیدروکینون به همراه سایر عوامل روشن کننده (که راه حل ترجیحی است). 

عوارض جانبی 

1. هیدروکینون میتواند باعث نارنجی شدن ناخن ها شود. به همین دلیل باید از تماس هیدروکینون با ناخن ها اجتناب کرد. 
2. در مواردی هیدروکینون میتواند باعث تحریک پوست شود که به شکل قرمزی و خارش بروز می کند. در این موارد باید درمان قطع شده و به پزشک مراجعه شود. 

هیدروکینون مونو بنزیل اتر (HMBE) 

هیدروکینون مونوبنزیل اتر ساختار شیمیایی مشابه هیدروکینون دارد، اما اثرات آن بر پوست قابل کنترل نیست. 

• اثرات روشن کنندگی در مناطقی دورتر از نواحی استعمال فراورده هم ممکن است بروز می کند. 
• روشن شدن پوست ممکن است چند ماه بعد از قطع درمان ادامه یابد. 
• بنابراین این ماده نباید برای ضایعات تیره و هایپرپیگمانته پوست استفاده شود. 

تنها مورد مصرف HMBE در ویتیلیگو (Vitiligo) است که ضایعات در نقاط وسیعی از  پوست گسترش می یابند. در ویتیلیگو لکه های سفید و هیپوپیگمانته به دلایل نامشخص در پوست  ظاهر می شوند که احتمالا به دلیل نقص در سیستم ایمنی است که مانع تشکیل پیگمان ها در پوست می شود. چون نقاط سفید را در ویتیلیگو نمیتوان تیره تر کرد، تنها راه برای یکنواخت کردن رنگ  پوست روشن کردن نواحی سالم پوست با HMBE است. هر چند درمان باید تحت مراقبت های  پزشکی ویژه انجام شود. 

رتینوئیک اسید 

اثر رتینوئیک اسید در درمان پیری پوست و آکنه در مقالات گذشته توضیح داده شده است.  رتینوئیک اسید به تنهایی یا همراه سایر محصولات، اثر روشن کنندگی روی لکه های تیره پوست دارد. محصولات حاوی رتینوئیک اسید با غلظتهای ٪ ۰٫۰۲۵، %۰٫۰۵ ، و %۰٫۱ در بازار موجود  است که فقط با نسخه تجویز می گردد. 

آزالائیک اسید 

آزالائیک اسید تولید ملانین را در پوست مهار می کند، بنابراین می تواند در درمان لکه های  پوست به کار رود. آزالائیک اسید در غلظتهای %۱۰، %۲۰ و %۳۵ موجود است و به صورت دو بار  در روز به مدت چند ماه باید استفاده شود تا موثر واقع گردد. گزارش شده که پس از ۵ ماه درمان با آزالئیک اسید در ۷۰% بیماران بهبودی حاصل شده است. این ترکیب در معالجه جوش(آکنه) هم به کار  می رود و فقط با نسخه پزشک قابل تهیه است. 

استفاده از آزالائیک اسید به عنوان روشن کننده وقتی مطرح شد که در مبتلایان به عفونت  قارچی Pityriasis vesicolor لکه های روشنی در سطح پوست مشاهده گردید. بررسی ها در این  مناطق، حضور آزالائیک اسید را اثبات کرد. پس از آن مطالعات متعددی برای اثبات اثر  روشن کنندگی آزالائیک اسید انجام شد که در بسیاری موارد موثر بودن آن اثبات گردید. 

آلفا هیدروکسی اسیدها 

آلفا هیدروکسی اسیدها می توانند باعث روشن شدن لکه های پوستی شوند. در گذشته محصولات روشن کننده همراه عصاره میوه ها (مثل لیمو یا توت فرنگی) مصرف می شدند. اثر  روشن کنندگی میوه ها مربوط به آلفا هیدروکسی اسیدهای موجود در آنها است که در مقاله مربوط به آلفا هیدروکسی اسید ها در مورد آنها مفصلاً صحبت شده است. 

سایر فراورده های مورد استفاده برای رفع لکه های پوستی 

مواد دیگری که گفته می شود برای رفع لکه های تیره پوست مفید هستند عبارتند از: 

1. عصاره گیاه شیرین بیان (Glycyrrhizin glabra) 
2. لیکوریک (liquoric) که از ریشه گیاه شیرین بیان استخراج می شود. 
3. کوجیک اسید (kojic acid) که از مخمر استخراج میشود و باعث مهار تولید ملانین در  پوست می گردد. (ابتدا در ژاپن در صنعت آرایشی – بهداشتی استفاده شد و به تدریج در سایر نقاط دنیا هم به  این منظور متداول شد.)

اخیرا ترکیبات جدیدی برای درمان لکه های تیره پوست مطرح شده اند که چون جدید هستند  ارزیابی دقیق کارایی آنها مشکل است. بعضی از این ترکیبات عبارتند از: 

• آربوتین (Arbutin)
• ۴- تیورزورسین (thioresorcin-4) 
• عصاره های گیاهی مختلف مثل :
• گیاه پریوش (Catharanthus roseus)
• بابونه (Chamomilla recutita)
• قارچ های تیره گانودرما ( ganoderma) 
• درخت چای (greentea (theaceae

در گذشته املاح جیوه به عنوان روشن کننده به کار می رفتند که امروزه مصرف آنها به دلیل  عوارض جانبی و سمی بودن، منع شده است. هیدروژن پراکساید با اکسید کردن ملانین باعث روشن شدن پوست می شود، اما معمولاً به این منظور استفاده نمی گردد، چون می تواند باعث تحریک پوستی شود. مورد مصرف اصلی هیدروژن پراکساید در روشن کردن موها است.